Zaspokojenie wierzyciela rzeczowego w upadłości
konsumenckiej.
29 maja 2019

Blog

 

 

Standardowe zastrzeżenia co do wydawanych opinii prawnych.

 

(1) Niniejsza opinia prawna korzysta ze swobody wypowiedzi i jest jedynie poglądem prawniczymym w danej sprawie; została ona przygotowana w oparciu o wiedzę autora i odzwierciedla jego poglądy naukowe; nie jest jednak wykluczone prezentowanie przez inne osoby lub instytucje innego poglądu doktrynalnego/orzeczniczego/praktycznego niż zawarty w niniejszej opinii. (2) Niniejsza opinia została w całości przygotowana przez jej autora, bez pomocy asystentów/ innych osób. (3) Niniejsza opinia odzwierciedla obiektywne poglądy autora. Wnioski opinii nie są determinowane życzeniem Klienta/Zleceniodawcy. Klient/Zleceniodawca nie może narzucać ani sposobu argumentacji ani wniosków opinii prawnej. (4) Przy wydawaniu niniejszej opinii prawnej za podstawę stanu faktycznego przyjęto tylko te informacje, które zostały wyraźnie podane w niniejszej opinii. Opinia odnosi się do zdarzeń przeszłych (opinia post factum), chyba że wyraźnie zaznaczono inaczej w jej treści. (5) Odpowiedzialność cywilna autora opinii ograniczona jest do wyskości faktycznie pobranego wynagrodzenia netto. Warunkiem bezwzględnym posługiwania się niniejszą opinią, przez kogokolwiek, jest bezwarunkowa akceptacja wskazanych zastrzeżeń co do zasad odpowiedzialności. (6) Niektóre fragmenty niniejszej opinii prawnej albo nawet cała jej treść merytoryczna – w wymiarze abstrakcyjnym, bez możliwości identyfikacji Klienta/Zleceniodawcy – zostały, zostaną przekazane względnie mogą zostać przekazane do wydawnictw prawniczych, lub wydawnictw o podobnym charakterze (w tym potrali internetowych), celem publikacji jako artykułu prawniczego (względnie innej postaci wydawniczej). Jak również mogą zostać umieszczone na blogu http://adamusrafal.pl. (7) Cała treść niniejszej opinii – jak i jej poszczególne fragmenty – podlega ochronie prawa autorskiego; przy ewentualnym publicznym wykorzystywaniu poglądów prawnych wyrażonych w niniejszej opinii należy powołać się na autora (prof. UO dr hab. Rafał Adamus) i datę wydania opinii. (8) Opinia może być podstawą do sporządzenia przez jej autora glosy krytycznej albo aprobującej w odniesieniu do rozstrzygnięcia sądu lub innego organu (w szczególności decyzji administracyjnej) które zapadło lub zapadnie w sprawie dotyczącej opinii. Rozdstrzygnięcie sądu lub innego organu może zostać przekazane przez autora do skomentowania innym przedstawicielom doktryny samodzielnie albo wespół z autorem. (9) Opinia została sporządzona w języku polskim. (10) Niniejsza opinia prawna może być okazywana przez Klienta/Zleceniodawcę dowolnym osobom trzecim i instytucjom. Może być ponadto – według dyspozycji Klienta/Zleceniodawcy - powielana przez kogokolwiek w dowolnej liczbie egzemplarzy. Opinia może zostać opublikowana na stronie internetowej Klienta/Zleceniodawcy. Opinia nie może być wykorzystana – w całości lub w części – w interesie innej osoby niż Klient/Zleceniodawca – o ile co innego nie wynika z treści umowy - bez uregulowania osobnego wynagrodzenia za jej sporządzenie. (11) Niniejsza opinia prawna bazuje na stanie prawnym obowiązującym w dacie wydania niniejszej opinii, chyba że z jej treści wynika co innego. (12) Niniejsza opinia prawna może być pierwszą albo kolejną wydaną na zadany temat. (13) Problem prawny zawarty w niniejszej opinii może być wykorzystywany w działalności dydaktycznej. (14) Umowa o przygotowanie opinii prawnej podlega prawu polskiemu.

 

 

Standardowe oświadczenie o braku konfliktu interesów dla Zlecającego opinię prawną

 

W związku ze zleceniem przygotowania opinii prawnej dla Zlecającego oświadczam, że nie pozostaję w związku ze stanem faktycznym opisanym w opinii prawnej w jakimkolwiek świadomym konflikcie interesów, a w szczególności:

  • nie jestem członkiem organów spółek handlowych, przedstawicielem lub pełnomocnikiem przedsiębiorców pozostających w sporze ze Zlecającym co do materii będącej przedmiotem opinii;
  • nie byłem wcześniej proszony o sporządzenie opinii prawej – ani nie sporządzałem takiej opinii - przez osobę pozostającą w sporze ze Zlecającym co do materii będącej przedmiotem niniejszej opinii;
  • nie wydawałem wcześniejszej opinii prawnej, która byłaby sprzeczna z treścią niniejszej opinii;

wynik niniejszej opinii nie dotyczy moich interesów ani interesów osób mi bliskich.

 

 

Regulamin świadczenia usług Kancelarii Radcy Prawnego Rafał Adamus

 

  1. Usługi prawne świadczone są przez Kancelarię zgodnie z przepisami ustawy o radcach prawnych i zasadami etyki radcy prawnego. Kancelaria zobowiązana jest do należytej staranności przy świadczeniu usług prawnych na rzecz Klienta.

  2. Kancelaria świadczy usługi w szczególności w formie:

  1. przygotowywania opinii prawnych

  2. porad prawnych

  3. reprezentacji przed organami stosującymi prawo

  4. dyżurów prawnych

  1. Kancelaria świadczy usługi w godzinach otwarcia biura:

  1. w poniedziałki od 9.00 do 17.00

  2. od wtorku do czwartku od. 8.00 do 17.00

  3. w piątki od 8.00 do 12.00

  1. Kancelaria zobowiązana jest do zachowania poufności i do ścisłego przestrzegania tajemnicy zawodowej.

  2. Klient przedkładając Kancelarii zapytanie prawne jednocześnie składa zlecenie dna świadczenie usług prawnych. Z ważnych powodów Kancelaria może odmówić Klientowi świadczenia usług prawnych.

  3. W przypadku zlecenia sporządzenia opinii prawnej Klient obowiązany jest sformułować na piśmie treść zapytania.

  4. Opinia prawna sporządzona przez Kancelarię wyraża jedynie pogląd prawny w danej sprawie, w oparciu o analizę doktryny prawa i judykatury. Opinia prawna nie daje gwarancji, że wyrażony w niej pogląd zostanie podzielony przez organ stosujący prawo.

  5. Treść opinii prawnej może zostać wykorzystana przez Kancelarię dla potrzeb publikacji naukowych i popularnonaukowych, bez ujawnienia tożsamości Klienta ani tożsamości danej sprawy.

  6. Klient ma obowiązek przedstawić Kancelarii stan faktyczny sprawy zgodnie z prawdą, bez zatajania czegokolwiek.

  7. W przypadku przedstawienia przez Kancelarię możliwości różnych rozwiązań prawnych w danej kwestii wybór sposobu prowadzenia sprawy należy wyłącznie do Klienta.

  8. Kancelaria może podzlecać prowadzenie powierzonych jej spraw innym osobom, a w tym – w szczególności – może udzielać pełnomocnictw substytucyjnych w sprawach sądowych i administracyjnych.

  9. Klient ponosi wszelkie koszty sądowe, skarbowe i podatkowe prowadzonych spraw, w tym w szczególności opłaty sądowe, koszty pozyskania niezbędnych dokumentów, opłaty od pełnomocnictwa, koszty biegłych, koszty postępowania egzekucyjnego. Kancelaria nie pokrywa tych kosztów ze swojego wynagrodzenia za świadczone usługi.

  10. Klient ponosi koszty dojazdów Kancelarii w jego sprawach poza miasto Gliwice. W przypadku środków lokomocji publicznej, Kancelaria ma prawo korzystać z najszybszego środka lokomocji w pierwszej klasie.

  11. Koszty obsługi biurowej sprawy ponosi kancelaria.

  12. Komunikacja Kancelarii z Klientem, w tym przesyłanie pism i dokumentów, a w szczególności wezwania i zobowiązania sądów, odbywa się za pośrednictwem poczty elektronicznej Kancelarii i Klienta, chyba że Kancelaria uzna za właściwy także inny sposób komunikowania się.

  13. Klient obowiązany jest do dostarczenia niezbędnych dokumentów dla prowadzenia sprawy oraz obowiązany jest wskazać inne znane mu źródła dowodowe dla prowadzenia sprawy. Klient odpowiada za prawdziwość przedłożonych dokumentów (innych źródeł dowodowych, np. fotokopii)

  14. W związku ze świadczonymi usługami Kancelaria wystawia faktury VAT. Wysokość wynagrodzenia Kancelarii określa umowa (w tym także umowa ustna) Kancelarii z Klientem. Kancelaria może żądać zaliczki na poczet prowadzonej sprawy.

  15. Z tytułu świadczonych usług Kancelaria ponosi odpowiedzialność do wysokości trzykrotności faktycznie pobranego wynagrodzenia netto. W przypadku umów o stałą obsługę prawną Kancelaria ponosi odpowiedzialność do wysokości wynagrodzenia netto za trzy miesiące.

  16. W przypadku umów o stałą obsługę prawną Kancelaria może wypowiedzieć umowę, jeżeli nie otrzyma wynagrodzenia za dwa pełne okresy płatności.

  17. Wypowiedzenie pełnomocnictwa przez Kancelarię następuje na ostatni adres wskazany przez Klienta. Klient może wypowiedzieć pełnomocnictwo Kancelarii w każdym czasie.

  18. Akta prowadzonej sprawy przechowywane są przez Kancelarię przez 10 (dziesięć) lat od zamknięcia sprawy.

  19. Kancelaria na żądanie Klienta przekazuje mu kopie akt sprawy za uprzednim zwrotem kosztów sporządzenia tych kopii.

  20. Pisemna umowa z Klientem może określić odmienne zasady świadczenia usług niż określone w niniejszym Regulaminie. Nie dopuszcza się ustnych odstępstw od treści niniejszego Regulaminu.

  21. Regulamin niniejszy wchodzi w życie z dniem 1 października 2012 roku.

 

Przedmiotem niniejszego opracowania jest problematyka zaspokojenia wierzyciela rzeczowego (tj. wierzyciela zabezpieczonego hipoteką, zastawem lub zastawem rejestrowym, zastawem skarbowym, hipoteką morską na składnikach masy upadłości) w ramach nowej regulacji upadłości konsumenckiej. Zagadnienie jest o tyle interesujące, że upadłość konsumencka wiąże się z likwidacją masy upadłości,[1] w ramach której dochodzi do zaspokojenia wierzycieli rzeczowych (art. 336, 338, 345 – 346 p.u.n.),[2] ale ustawodawca dopuścił także możliwość zawarcia układu w upadłości konsumenckiej (art. 49122 – art. 49123 p.u.n.), który – z zasady – będzie miał charakter restrukturyzacyjny.

 

Uwagi wstępne

 

Długowieczność ustaw już dawno odeszła do historii, a prawo zaczyna mieć charakter sezonowy. Nowe przepisy o upadłości konsumenckiej (ustawa z dnia 29 sierpnia 2014 r. o zmianie ustawy – Prawo upadłościowe i naprawcze, ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym oraz ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych) wprowadzają fundamentalne zmiany w odniesieniu do poprzednio obowiązującego stanu prawnego, ukształtowanego w roku 2008.[3] Wobec postępu prac nad Prawem restrukturyzacyjnym (które np. poprzez modyfikację pojęcia „niewypłacalność” będzie miało pewne znaczenie także dla upadłości konsumenckiej) lista zmian w tym obszarze nie jest bynajmniej zamknięta. Nie ma również żadnych gwarancji, że nowa regulacja nie będzie wymagała kolejnych nowelizacji, choćby w kontekście obecnie szczątkowego uregulowania zagadnień związanych z układem w upadłości konsumenckiej.

De lege lata, priorytetem postępowania upadłościowego, dedykowanego dłużnikowi nieprowadzącemu działalności gospodarczej, jest doprowadzenie do oddłużenia upadłego. Kwestia zaspokojenia wierzycieli, jako tradycyjny cel upadłości, m.in. w polskiej kulturze prawnej, schodzi w istocie rzeczy na dalszy plan. W niektórych przypadkach w ramach upadłości konsumenckiej może w ogóle nie dojść do jakiegokolwiek zaspokojenia wierzycieli (przepisy przewidują możliwość prowadzenia postępowania bez etapu likwidacji masy upadłości i bez ustalania planu spłaty).

Co istotne, z punktu widzenia dłużnika, tzw. ubóstwo masy upadłości obecnie nie jest już jakąkolwiek przeszkodą w przeprowadzeniu postępowania upadłościowego w stosunku do osoby fizycznej nie prowadzącej działalności gospodarczej (art. 4912 ust. 1 p.u.n. wyłączył stosowanie art. 13 p.u.n.). W razie potrzeby koszty postępowania upadłościowego tymczasowo pokrywa Skarb Państwa (art. 4917 p.u.n.).

Jak w tym kontekście normatywnym wygląda sytuacja prawna wierzycieli zabezpieczonych rzeczowo? Nowelizacja przepisów o upadłości konsumenckiej nie narusza kierunkowych zasad zaspokojenia wierzycieli zabezpieczonych rzeczowo dotychczas przyjętych w Prawie upadłościowym i naprawczym.

 

Odpowiedzialność osobista i odpowiedzialność rzeczowa w kontekście upadłości konsumenckiej

 

Na początku rozważań niezbędne są pewne uwagi systematyzujące. Zgodnie z art. 189 p.u.n. wierzycielem w rozumieniu ustawy jest każdy uprawniony do zaspokojenia z masy upadłości, choćby wierzytelność nie wymagała zgłoszenia (ergo chodzi tu także o wierzytelności uwzględniane na liście wierzytelności z urzędu - zob. art. 236 ust. 2 p.u.n.). Z punktu widzenia przywołanego przepisu nie ma znaczenia czy wierzyciel poszukuje zaspokojenia z masy upadłości na zasadzie odpowiedzialności osobistej[4] czy odpowiedzialności rzeczowej upadłego.[5] Przy czym w kontekście problematyki odpowiedzialności osobistej i rzeczowej przepisy prawa upadłościowego odnoszą się do następujących możliwych konfiguracji. Po pierwsze, wierzyciel (w rozumieniu art. 189 p.u.n.) może być zabezpieczony rzeczowo na składnikach majątkowych upadłego a upadły może być jego dłużnikiem osobistym. Po drugie, wierzyciel (w rozumieniu art. 189 p.u.n.) może być zabezpieczony rzeczowo na składnikach majątkowych upadłego a upadły może nie być jego dłużnikiem osobistym, a jedynie dłużnikiem rzeczowym.[6] Po trzecie, wierzyciel (w rozumieniu art. 189 p.u.n.) może być zabezpieczony rzeczowo na składnikach majątkowych osoby trzeciej a upadły może być jego dłużnikiem osobistym.

W postępowaniu upadłościowym status wierzyciela uczestniczącego w postępowaniu, co do zasady, potwierdza treść listy wierzytelności. Zatem, po pierwsze, zgodnie z art. 236 ust. 2 p.u.n. – który ma zastosowanie do upadłości konsumenckiej - uprawnienie do zgłoszenia wierzytelności przysługuje wierzycielowi, gdy jego wierzytelność była zabezpieczona rzeczowo (tj. hipoteką, zastawem, zastawem rejestrowym, zastawem skarbowym, hipoteką morską lub przez inny wpis w księdze wieczystej lub w rejestrze okrętowym) na składnikach majątkowych upadłego. Jeżeli wierzyciel samodzielnie nie zgłosi tych wierzytelności, będą one umieszczone na liście wierzytelności przez syndyka z urzędu.

Po drugie, powyższą zasadę stosuje się odpowiednio do wierzytelności zabezpieczonych rzeczowo na rzeczach (i prawach) wchodzących w skład masy upadłości, jeżeli upadły nie jest dłużnikiem osobistym, a wierzyciel – według litery ustawy - „c h c e” w postępowaniu upadłościowym dochodzić swoich roszczeń z przedmiotu zabezpieczenia (art. 236 ust. 3 p.u.n.). Przy czym Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 23 października 2007 r. potwierdził, że „wierzytelność zabezpieczona hipoteką jest w postępowaniu upadłościowym uwzględniana na liście wierzytelności z urzędu także wtedy, gdy wierzyciel nie jest wierzycielem osobistym upadłego.”[7] Zgodnie z art. 356 ust. 3 p.u.n. sumę wydzieloną na zaspokojenie wierzytelności niewymagalnej składa się do depozytu sądowego. Przywołany tu przepis z zakresu postępowania podziałowego znajduje zastosowanie, gdy upadły odpowiada jedynie rzeczowo (upadłość dłużnika rzeczowego nie powoduje bowiem natychmiastowej wymagalności wierzytelności w stosunku do odpowiadającej osobiście względem wierzyciela osoby trzeciej). Dalej zaznaczyć należy, że Sąd Najwyższy w niedawnej uchwale z dnia 6 czerwca 2014 r.[8] – trafnie rozstrzygając pewien spór doktrynalny – przyjął, że w aktualnym stanie prawnym „wierzyciel hipoteczny niebędący wierzycielem osobistym dłużnika jest uprawniony do zgłoszenia wniosku o ogłoszenie jego upadłości.” Niemniej kwestia ta jest bezprzedmiotowa na gruncie upadłości konsumenckiej, gdyż wniosek o ogłoszenie upadłości konsumenckiej może złożyć tylko i wyłącznie dłużnik (art. 491 2 ust. 3 p.u.n.).

Po trzecie, wierzyciel osobisty upadłego zabezpieczony rzeczowo na majątku osoby trzeciej może dokonać zgłoszenia wierzytelności na zasadach ogólnych. Jego wierzytelność nie podlega wciągnięciu na listę z urzędu.

Przepis art. 4912 ust. 2 stanowi, że upadłość konsumencką prowadzi się także wtedy, gdy dłużnik ma tylko jednego wierzyciela. Wierzycielem tym, w zasadzie mógłby być wierzyciel zabezpieczony rzeczowo na składnikach majątkowych upadłego, w sytuacji gdy upadły jest zarazem jego dłużnikiem osobistym. Z istoty rzeczy gdyby upadły nie był w ogóle dłużnikiem osobistym a jedynie dłużnikiem rzeczowym względem jednego wierzyciela brak będzie podstaw do ogłoszenia upadłości konsumenckiej. Należy postawić tezę, że oddłużenie w ramach upadłości konsumenckiej dotyczy odpowiedzialności osobistej a nie rzeczowej.

 

Zaspokojenie wierzyciela rzeczowego a cele upadłości konsumenckiej

 

Zgodnie ze znowelizowanym art. 2 ust. 2 p.u.n. postępowanie uregulowane ustawą wobec osób fizycznych nieprowadzących działalności gospodarczej należy prowadzić tak, aby umożliwić umorzenie zobowiązań upadłego niewykonanych w postępowaniu upadłościowym, a jeśli jest to możliwe – zaspokoić roszczenia wierzycieli w jak najwyższym stopniu. Z treści przywołanego przepisu wynika, że zaspokojenie roszczeń wierzycieli w upadłości konsumenckiej może nastąpić tylko o tyle, o ile jest to możliwe.[9] Ergo jeżeli nie jest to możliwe, to nie dojdzie do zaspokojenia wierzycieli, może jednak dojść do oddłużenia. Pierwszoplanowe znaczenie ma zatem oddłużenie upadłego.

Niemniej wprowadzona zasada kierunkowa w upadłości konsumenckiej nie narusza istoty zabezpieczenia rzeczowego w postępowaniu upadłościowym. Pryncypialne znaczenie ma stwierdzenie, że nie jest możliwe umorzenie wierzytelności zabezpieczonej rzeczowo bez uprzedniego spieniężenia (likwidacji) przedmiotu zabezpieczenia. Teza powyższa wynika z analizy art. 49114 ust. 1 p.u.n. Zgodnie z tym przepisem po wykonaniu ostatecznego planu podziału (a zatem po likwidacji wszystkich składników majątkowych, a w tym obciążonych rzeczowo), a gdy z uwagi na brak majątku upadłego plan podziału nie został sporządzony – po zatwierdzeniu listy wierzytelności, sąd ustala plan spłaty wierzycieli albo w przypadkach, o których mowa w art. 49116 p.u.n., umarza zobowiązania upadłego bez ustalenia planu spłaty wierzycieli. Umorzeniu podlegają jedynie wierzytelności lub ich częściej pierwotnie zabezpieczone rzeczowo, które nie znalazły zaspokojenia z obligatoryjnie likwidowanego przedmiotu zabezpieczenia. Po likwidacji przedmiotu zabezpieczenia wierzytelność traci – z istoty rzeczy - status wierzytelności zabezpieczonej. W dalszej kolejności podlega ona zaspokojeniu na zasadach ogólnych (art. 340 ust. 1 p.u.n.).

W przypadku wyłączenia z masy upadłości rzeczy obciążonej rzeczowo w trybie art. 63 ust. 2 p.u.n. w wyniku umorzenia wierzytelności w stosunku do osobiście odpowiedzialnego dłużnika, wierzyciel nie może zostać pozbawiony prawa uzyskania zaspokojenia z przedmiotu zabezpieczenia.

Zgodnie z art. 4912 ust. 1 p.u.n. w sprawach nieuregulowanych w przepisach o upadłości konsumenckiej stosuje się odpowiednio przepisy o postępowaniu upadłościowym obejmującym likwidację majątku upadłego. Znajdzie zatem zastosowanie tzw. prawo odrębności, zgodnie z którym jeżeli przepis szczególny nie stanowi inaczej, wierzytelności zabezpieczone rzeczowo podlegają zaspokojeniu z sumy uzyskanej z likwidacji obciążonego przedmiotu, pomniejszonej o koszty likwidacji tego przedmiotu oraz inne koszty postępowania upadłościowego w wysokości nieprzekraczającej dziesiątej części sumy uzyskanej z likwidacji, nie więcej jednak niż o taką część kosztów postępowania upadłościowego, która wynika ze stosunku wartości obciążonego przedmiotu do wartości całej masy upadłości (art. 345 ust. 1 p.u.n.). Wskazana tu zasada jest w pewien sposób uzupełniana – o czym będzie mowa w dalszej części niniejszego opracowania – przez art. 49113 p.u.n. Wierzytelności zabezpieczone rzeczowo są zaspokajane w kolejności przysługującego im pierwszeństwa (art. 345 ust. 2 p.u.n.).

 

Sytuacja prawna wierzyciela rzeczowego zabezpieczonego rzeczowo na lokalu mieszkalnym lub domu jednorodzinnym upadłego

 

Upadłość konsumencka, co do zasady, wiąże się z likwidacją masy upadłości (art. 4912 ust. 1, art. 4915 pkt 3 p.u.n.). Wierzyciel może posiadać zabezpieczenie rzeczowe na nieruchomości, którą ustawodawca opisuje bardziej plastycznie, używając przy tym kolokwializmu prawnego, jako „lokal mieszkalny”, „dom jednorodzinny” czy „budynek”.

W konsekwencji ogłoszenia upadłości konsumenckiej sędzia-komisarz określa zakres i czas korzystania przez upadłego lub osoby mu bliskie, którzy w dacie ogłoszenia upadłości zamieszkiwali w mieszkaniu znajdującym się w lokalu lub w budynku wchodzącym do masy upadłości, z tego mieszkania (art. 75 ust. 2 p.u.n.). Postanowienie to może być – stosownie do okoliczności – zmienione. Dzieje się tak, gdyż nieruchomość wykorzystywana przez upadłego i osoby mu bliskie powinna zostać sprzedana w ramach procedury likwidacji masy upadłości (zob. art. 311 ust. 1 p.u.n.) w stanie wolnym od osób i rzeczy. Jeżeli upadły nie opróżni nieruchomości może to stanowić przyczynę dla umorzenia postępowania upadłościowego na podstawie art. 49110 ust. 2 p.u.n. Niemniej brak opróżnienia nieruchomości przez osoby bliskie upadłemu nie powinien stanowić podstawy do umorzenia postępowania w stosunku do upadłego. W takim przypadku syndyk może wytoczyć powództwo eksmisyjne. W przypadku braku opróżnienia nieruchomości w dacie jej sprzedaży, sam nabywca nieruchomości byłby zmuszony do wytoczenia powództwa eksmisyjnego.

Ustawodawca, wzorem poprzedniego stanu prawnego, zapewnia pewien przywilej socjalny upadłemu. Zgodnie z art. 49113 ust. 1 p.u.n. jeżeli w skład masy upadłości wchodzi lokal mieszkalny albo dom jednorodzinny, w którym zamieszkuje upadły, a konieczne jest zaspokojenie potrzeb mieszkaniowych upadłego i osób pozostających na jego utrzymaniu, z sumy uzyskanej z jego sprzedaży wydziela się upadłemu kwotę odpowiadającą przeciętnemu czynszowi najmu lokalu mieszkalnego w tej samej lub sąsiedniej miejscowości za okres od dwunastu do dwudziestu czterech miesięcy.

Kwotę zabezpieczenia socjalnego upadłego, określa sędzia-komisarz, na wniosek upadłego, biorąc pod uwagę potrzeby mieszkaniowe upadłego, w tym liczbę osób pozostających na jego utrzymaniu, zdolności zarobkowe upadłego, sumę uzyskaną ze sprzedaży lokalu mieszkalnego albo domu jednorodzinnego oraz opinię syndyka. Ustawodawca nie stanowi o tym wprost ale należałoby uwzględnić okoliczność, że np. osoba bliska upadłemu, pozostająca na jego utrzymaniu, może uzyskać dywidendę w związku z ustanowioną na składniku masy upadłości służebnością mieszkania (art. 296 k.c.) albo w np. w związku ujawnioną w księdze wieczystej umową dożywocia na rzecz osoby bliskiej (art. 908 k.c., art. 16 ust. 2 pkt 1 u.k.w.h.). Zgodnie bowiem z art. 313 ust. 2 p.u.n. sprzedaż nieruchomości powoduje wygaśnięcie praw oraz praw i roszczeń osobistych ujawnionych przez wpis do księgi wieczystej lub nieujawnionych w ten sposób, lecz zgłoszonych sędziemu-komisarzowi w terminie określonym w art. 51 ust. 1 pkt 5 p.u.n. W miejsce prawa, które wygasło, uprawniony nabywa prawo do zaspokojenia wartości wygasłego prawa z ceny uzyskanej ze sprzedaży obciążonej nieruchomości. Skutek ten powstaje z chwilą zawarcia umowy sprzedaży. Podstawą do wykreślenia praw, które wygasły na skutek sprzedaży, jest prawomocny plan podziału sumy uzyskanej ze sprzedaży nieruchomości obciążonej.[10] Powinna mieć również znaczenie – jak się wydaje – okoliczność, że na nieruchomości istnieją obciążenia rzeczowe – hipoteki i stopień zaspokojenia wierzycieli hipotecznych.

Na postanowienie sędziego - komisarza w przedmiocie przyznania upadłemu koty zabezpieczenia socjalnego przysługuje zażalenie (art. 49113 ust. 2 p.u.n.). Należy przyjąć, że zażalenie przysługuje upadłemu, wierzycielowi zabezpieczonemu rzeczowo na lokalu mieszkalnym lub domu jednorodzinnym, a także – w zasadzie - każdemu innemu wierzycielowi.[11]

Co istotne, jeżeli fundusze masy upadłości na to pozwalają, a opuszczony przez upadłego lokal mieszkalny albo dom jednorodzinny nie został jeszcze zbyty, sędzia-komisarz może przyznać upadłemu zaliczkę na poczet kwoty zabezpieczenia socjalnego upadłego (art. 49113 ust. 3 p.u.n.). Opróżnienie lokalu przez upadłego – z osób jak i z rzeczy – jest warunkiem sine qua non przyznania zaliczki. Zaliczka podlega następnie zarachowaniu na poczet potrąceń z ceny sprzedaży nieruchomości.

Kwota przyznana upadłemu na podstawie art. 49113 p.u.n. wypłacana jest upadłemu poza odrębnym planem podziału (na marginesie należy wskazać, że do planu podziału przyjmuje się cenę netto a nie cenę brutto sprzedaży nieruchomości). Należy bronić poglądu, że kwota ta jest wypłacana przed zaspokojeniem wierzycieli zabezpieczonych rzeczowo. Innymi słowy, wierzyciele rzeczowi uzyskują zaspokojenie z przedmiotu obciążenia po potrąceniu z ceny sprzedaży kwoty przywileju socjalnego upadłego). W konkluzji stwierdzić należy, że przepis art. 49113 p.u.n. stanowi lex specialis względem art. 345 p.u.n.

 

Zbywanie rzeczy ruchomych obciążonych rzeczowo w upadłości konsumenckiej

 

Zgodnie z art. 49112 p.u.n. syndyk może pisemnie upoważnić upadłego do sprzedaży ruchomości należących do masy upadłości. Dotyczy to lege non distinguente także ruchomości obciążonych rzeczowo. Przy czym co do rzeczy ruchomych obciążonych zastawem rejestrowym stosuje się przepis art. 327 ust. 1 p.u.n zgodnie z którym, zastawnik zastawu rejestrowego może zaspokoić się z przedmiotu zastawu przez jego przejęcie albo zbycie w trybie określonym w art. 24 ustawy z dnia 6 grudnia 1996 r. o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów, jeżeli umowa o ustanowienie zastawu przewiduje taki sposób zaspokojenia zastawnika. Należy zatem postawić tezę, że przepis art. 49112 p.u.n. nie uchybia prawu zastawnika zastawu rejestrowego.

 

Plan spłaty i układ a wierzytelności zabezpieczone rzeczowo na składnikach majątkowych osób trzecich

 

Zgodnie z art. 49115 ust. 1 p.u.n. ustalenie planu spłaty wierzycieli nie narusza praw wynikających z hipoteki, zastawu, zastawu rejestrowego, zastawu skarbowego oraz hipoteki morskiej, jeśli były one ustanowione na mieniu osoby trzeciej. Podobnie przepis art. 291 ust. 1 w zw. z art. 49123 p.u.n. wskazuje, że układ nie narusza praw wynikających z hipoteki, zastawu, zastawu rejestrowego i hipoteki morskiej, jeżeli były one ustanowione na mieniu osoby trzeciej. W związku z powyższym można wyciągnąć generalną tezę, że – szeroko rozumiana - restrukturyzacja zobowiązań w toku postępowania upadłościowego nie rozciąga się na odpowiedzialność rzeczową osób trzecich (dłużników wyłącznie rzeczowych). Innymi słowy pomimo, iż dłużnik osobisty – w wyniku zdarzeń o których mowa w art. 49115 i 291 ust. 1 p.u.n. - nie odpowiada dalej w stosunku do wierzyciela dodatkowo zabezpieczonego na składniku majątkowym osoby trzeciej, to osoba trzecia nadal odpowiada rzeczowo. O ile zatem nie można zadośćuczynić interesowi wierzyciela poprzez zaspokojenie z majątku dłużnika odpowiedzialnego osobiście, o tyle interes wierzyciela nie doznaje uszczerbku z perspektywy możliwości uzyskania zaspokojenia od dłużnika odpowiadającego jedynie rzeczowo.

Zgodnie z art. 49121 ust. 1 p.u.n. po wykonaniu przez upadłego obowiązków określonych w planie spłaty wierzycieli sąd upadłościowy wydaje postanowienie o stwierdzeniu wykonania planu spłaty wierzycieli i umorzeniu zobowiązań upadłego powstałych przed dniem ogłoszenia upadłości i niewykonanych w wyniku wykonania planu spłaty wierzycieli. Jednocześnie nie podlegają umorzeniu zobowiązania, o których mowa w art. 49121 ust. 2 p.u.n. Należy postawić tezę, że skutkiem umorzenia zobowiązania odpowiedzialnego osobiście upadłego nie dochodzi do wyłączenia odpowiedzialności rzeczowej osoby trzeciej. Dlaczego? Odpowiedzialność dłużnika rzeczowego ma charakter autonomiczny wobec losów odpowiedzialności osobistej w upadłości konsumenckiej. Jeżeli plan spłaty, który ogranicza zakres odpowiedzialności dłużnika głównego, nie uchybia odpowiedzialności rzeczowej osoby trzeciej to mechanizm taki powinien towarzyszyć skutkowi umorzenia zobowiązań „niewykonanych w wyniku wykonania planu spłaty wierzycieli”.

 

Zaspokojenie wierzyciela rzeczowego a układ w upadłości konsumenckiej

 

Przesłanką zwołania zgromadzenia wierzycieli celem głosowania nad układem w upadłości konsumenckiej jest uprawdopodobnienie, że w drodze układu zostaną osiągnięte cele tego postępowania. Cel upadłości konsumenckiej został wyrażony w art. 2 ust. 2 p.u.n. Układ ma zatem gwarantować przede wszystkim oddłużenie upadłego i dopiero w dalszej kolejności zaspokojenie wierzycieli w możliwie jak najwyższym stopniu. Cel układu w postaci oddłużenia jest możliwy do osiągnięcia przy wykorzystaniu instytucji układu albowiem zgodnie z art. 270 ust. 1 pkt 3 p.u.n. propozycje układowe mogą obejmować zmniejszenie sumy długów. Przy czym dopóki układ nie zostanie wykonany, w wyniku jego uchylenia przez sąd upadłościowy, dojdzie do restytucji (odżycia) wierzytelności w pierwotnej wysokości (art. 305 p.u.n.).

Zasadnicza wątpliwość co do dopuszczalności układu w upadłości konsumenckiej pojawia się w przypadku istnienia wierzytelności zabezpieczonych rzeczowo na składnikach majątkowych upadłego. Zgodnie z art. 273 ust. 2 p.u.n. układ nie obejmuje wierzytelności zabezpieczonej na mieniu upadłego hipoteką, zastawem, zastawem rejestrowym, zastawem skarbowym lub hipoteką morską, w części znajdującej pokrycie w wartości przedmiotu zabezpieczenia, chyba że wierzyciel wyraził zgodę na jej objęcie układem. Zgoda na objęcie wierzytelności układem powinna być wyrażona w sposób bezwarunkowy i nieodwołalny, najpóźniej przed przystąpieniem do głosowania nad układem. Zgoda może być wyrażona ustnie do protokołu z przebiegu zgromadzenia wierzycieli. Ponadto zgodnie z art. 292 p.u.n. układ nie narusza praw wynikających z hipoteki, zastawu, zastawu rejestrowego, zastawu skarbowego i hipoteki morskiej, jeżeli były ustanowione na mieniu upadłego, chyba że uprawniony wyraził zgodę na objęcie zabezpieczonej wierzytelności układem. W przypadku wyrażenia zgody na objęcie układem zabezpieczonej wierzytelności prawa, o których mowa powyżej, pozostają w mocy, z tym że zabezpieczają one wierzytelność w wysokości i na warunkach płatności określonych w układzie. Oznacza to, że jeżeli wierzyciele rzeczowi pozostaliby poza układem, to nie doszłoby do oddłużenia upadłego. Upadłość konsumencka nie spełniłaby wówczas swojego zasadniczego celu w postaci umorzenia zobowiązań upadłego.

Układ, według regulacji ogólnej, może mieć charakter restrukturyzacyjny (co jest zasadą zarówno w teorii jak i w praktyce stosowania prawa) albo likwidacyjny.[12] Zgodnie z art. 271 ust. 1 p.u.n. układ może przewidywać również zaspokojenie wierzycieli poprzez likwidację majątku upadłego. Likwidacja przeprowadzana jest według przepisów ustawy o likwidacji masy upadłości, chyba że układ przewiduje przejęcie majątku upadłego przez wierzycieli lub inny sposób likwidacji. Z kolei przepis art. 271 ust. 2 p.u.n. stanowi, że jeżeli układ przewiduje likwidację majątku upadłego według przepisów ustawy, likwidację przeprowadza osoba wyznaczona w układzie, w trybie określonym w jego treści. Likwidacja nie narusza praw oraz skutków ujawnienia praw i roszczeń osobistych, ciążących na składnikach majątku upadłego. Należy bronić poglądu, że układ w upadłości konsumenckiej może mieć charakter restrukturyzacyjny jak i likwidacyjny. Zbycie składników majątkowych obciążonych rzeczowo w ramach układu likwidacyjnego nie ma skutku sprzedaży egzekucyjnej (art. 313 p.u.n.).

 

Podsumowanie

 

Wierzytelności zabezpieczone rzeczowo zasadniczo zachowują swój uprzywilejowany charakter w postępowaniu odrębnym prowadzonym w stosunku do osób fizycznych nie prowadzących działalności gospodarczej (art. 4911 – 49123 p.u.n.). Utrzymanie w tej płaszczyźnie istniejącego status quo wypada ocenić w sposób pozytywny. Potrzeba oddłużenia dłużnika nie powinna sobie podporządkowywać utrwalonych zasad odpowiedzialności rzeczowej.

 

 

Słowa kluczowe:

Upadłość, osoba fizyczna nieprowadząca działalności gospodarczej, wierzytelność, hipoteka, zastaw

 

[1] Na temat likwidacji masy upadłości zob. np. R. Adamus, Likwidacja masy upadłości. Zagadnienia praktyczne, Warszawa 2014.

[2] Zob. np. P. Horosz, Wierzytelności zabezpieczone prawami zastawniczymi w upadłości likwidacyjnej, Warszawa 2013, s. 135 i n., R. Adamus, Upadłość a hipoteka na mieniu upadłego, Warszawa 2010, s. 101 i n., R. Adamus, Wierzytelności zabezpieczone hipoteką w upadłości deweloperskiej, M. Praw. Bank. 2013, nr 12, s. 42 i n.

[3] Co do dotychczasowej literatury na temat upadłości konsumenckiej zob. np. P. Tereszkiewicz, Postępowanie upadłościowe i oddłużeniowe dla konsumentów w Stanach Zjednoczonych i niektórych krajach europejskich, TPP 2000, nr 1–2, cz. I i nr 3, cz. II; W.J. Szpringer, Kredyt konsumencki i upadłość konsumencka na rynku usług finansowych UE, Warszawa 2005, s. 74–76; F. Zedler, w : A. Jakubecki, F. Zedler, Prawo upadłościowe i naprawcze. Komentarz, Warszawa 2010, wyd. 3, s. 921 i n., S. Gurgul, Postępowanie upadłościowe wobec osób fizycznych nieprowadzących działalności gospodarczej – cz. I, Mon. Pr. 2009, nr 10, s. 527 i n.; C. Zalewski, Nowelizacja prawa upadłościowego i naprawczego, PPH 2009, nr 5, s. 4 i n.; P. Zimmerman, Prawo upadłościowe i naprawcze. Komentarz, Warszawa 2012, wyd. 2, s. 981 i n., A. J. Witosz, Plan spłaty wierzycieli w upadłości konsumenckiej, Monitor Prawniczy 2010, nr 10, s. 584 i n., A. J. Witosz, Likwidacja własna masy upadłości przez konsumenta, Monitor Prawniczy 2009, nr 19; W. Głodowski, Postępowanie w przedmiocie ogłoszenia upadłości konsumenckiej, RPEiS 2011, nr 3, s. 113 i n.; O. Zachmielewska, Upadłość konsumencka w świetle domniemania racjonalności ustawodawcy, Państwo i Prawo, Warszawa 2010, s. 96 i n., R. Adamus, A.J. Witosz, A. Witosz, Upadłość konsumencka. Komentarz praktyczny, Warszawa 2009; R. Adamus, Wierzytelności banku w upadłości konsumenckiej, Jurysta 2009, nr 3–4, s. 41 i n.; R. Adamus, Bank wobec upadłości konsumenckiej swojego dłużnika, Monitor Prawa Bankowego 2011, nr 2, s. 53 i n., R. Adamus, Consumer bankruptcy in Poland, International and Comparative Law Review 2011, vol. 11, no. 2, s. 107 i n.; B. Świecka (red.), Bankructwa gospodarstw domowych. Perspektywa ekonomiczna i społeczna, Warszawa 2008, P. Horosz, Upadłość konsumencka w prawie polskim, w: Współczesna ekonomia wobec załamania koniunktury gospodarczej, Zeszyty naukowe Wydziału Zamiejscowego w Chorzowie Wyższej Szkoły Bankowej w Poznaniu, nr 15/2003, Poznań – Chorzów 2003, s. 195 i n.

[4] Na temat istoty odpowiedzialności osobistej zob. np. P. Machnikowski, w: System prawa prywatnego, Prawo zobowiązań – część ogólna, pod red. E. Łętowskiej, t. V, Warszawa 2006, s. 158 i n.

[5] Na temat istoty odpowiedzialności rzeczowej zob. np. P. Machnikowski, w: System…, t. V, s. 140

[6] W kontekście tego wariantu warto wspomnieć o treści art. 130 p.u.n. o bezskuteczności zabezpieczenia rzeczowego na składnikach majątkowych upadłego, w sytuacji gdy upadły nie jest dłużnikiem osobistym zabezpieczonego wierzyciela.

[7] III CZP 91/07, OSNC 2008, nr 11, poz. 124

[8] III CZP 23/14

[9] W wyniku upadłości konsumenckiej może w ogóle nie dojść do zaspokojenia wierzycieli. Przepis art. 491 14 ust. 1 p.u.n. wyraźnie stanowi, że w przypadku braku majątku upadłego Sąd upadłościowy może umorzyć zobowiązania upadłego bez ustalenia planu spłaty (art. 49116 p.u.n.).

[10] Zob. np. R. Adamus, Upadłość a służebności, Rejent 2013, nr 11, s. 9 i n.

[11] Zgodnie z uchwałą składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 15 maja 2014 r. III CZP 88/13 „pokrzywdzenie orzeczeniem (gravamen) jest przesłanką dopuszczalności środka zaskarżenia, chyba że interes publiczny wymaga merytorycznego rozpoznania tego środka.” Zgodnie z art. 336 ust. 1 p.u.n. kwoty pozostałe po zaspokojeniu wierzytelności zabezpieczonych rzeczowo wchodzą do funduszów masy upadłości. Jeżeli zatem kwota zabezpieczenia socjalnego spowoduje, że wierzyciel nieuprzywilejowany uzyska w efekcie mniejsze zaspokojenie, wówczas ma on gravamen w zaskarżeniu postanowienia o kwocie zabezpieczenia socjalnego.

 

[12] Zob. np. R. Adamus, Układ likwidacyjny w postępowaniu upadłościowym, (w:) A. Witosz (red.), Instytucje Prawa upadłościowego i naprawczego, tom II, Katowice 2008, s. 61 i n.

o

Ekspertyzy z zakresu prawa upadłościowego, restrukturyzacyjnego

i gospodarczego

na najwyższym poziomie merytorycznym.

Lokalizacja

Kontakt 

ul. Księcia Ziemowita 10/6, 44-100  Gliwice

             tel. 609 833 515

             adamus_rafal@wp.pl

 

 

Strona główna  | Blog | Usługi | Kontakt

 

 

 © WebWave 2017